Првата светска војна претставува еден од најкомплексните и најтрагичните периоди за населението на територијата на Македонија, кое честопати било принудено да се бори во различни војски и за туѓи интереси. Една изјава од неодамнешното интервју на проф. д-р полковник Далибор Денда од Универзитетот за одбрана во Белград, фрла нова светлина врз една специфична, но мошне значајна епизода од овој период – судбината на првите регрути од Македонија во рамките на српската војска.
Мобилизација и учество во Колубарската битка
По завршувањето на Балканските војни, Вардарскиот дел на Македонија потпаѓа под српска власт. Со почетокот на Првата светска војна, српските власти започнуваат масовна мобилизација на населението од овие нови територии.
Според тврдењата на проф. д-р Денда, овие први регрути од Македонија биле директно вклучени во составот на српската војска и испратени на фронтот за време на една од најважните битки во тој период – Колубарската битка (крајот на 1914 година). Меѓутоа, нивниот одзив и морал за борба под српска команда не биле на очекуваното ниво. Професорот истакнува дека во текот на воените дејствија против напредните австроунгарски сили, голем дел од овие регрути од Македонија одлучиле да се предадат.
Заробеништвото и прашањето на идентитетот
Вистинскиот пресврт во нивната судбина се случува за време на нивниот престој во воено заробеништво. Според изјавата на проф. Денда, кога биле сместени во австроунгарските заробенички логори, дошло до израз нивното политичко и национално самочувство.
- Изјаснување пред властите: Повеќе од половина од овие заробени регрути пред австроунгарските офицери отворено се изјасниле како Бугари.
- Австроунгарската реакција: Имајќи ги предвид геополитичките интереси (Австроунгарија во тој период веќе гледала на Бугарија како на потенцијален сојузник во Централните сили), австроунгарската команда донела невообичаена одлука за ослободување на овие заробеници.
Патувањето преку Романија до 11-тата Македонска дивизија
Со цел да им се овозможи безбеден трансфер до територијата на Царството Бугарија, ослободените војници биле насочени да патуваат преку тогаш неутралната романска територија.
Нивното пристигнување во Бугарија, сепак, не значело крај на нивниот воен ангажман во Првата светска војна. Според проф. д-р полковник Денда, по пристигнувањето на бугарска територија, овие луѓе веднаш се приклучиле кон бугарската армија. Тие станале дел од доброволната Единаесетта македонска пешадиска дивизија – позната воена формација која била составена речиси целосно од Македонци и македонски емигранти во Бугарија.
Историски контекст и значење
Ова сведоштво на проф. д-р Далибор Денда претставува важен сегмент за разбирање на воената и социјалната историја на регионот. Транзицијата на овие луѓе – од присилно мобилизирани војници во српската армија, преку австроунгарски заробеници кои јавно се декларираат, па сè до доброволци во рамките на бугарската војска – ја илустрира длабоката поделеност, турбулентната динамика и личната борба за опстанок на населението од Македонија во виорот на Првата светска војна.
